Każda kobieta, która pragnie zostać matką, spytana o to, jakie chce by było dziecko, powie, że pragnie synka, czy woli córkę. Jednak w głębi serca wiemy, że najważniejsze jest to, by dziecko urodziło się zdrowe. Tymczasem wciąż rodzi się dużo za dużo maluszków z wrodzonymi wadami układu nerwowego i kręgosłupa, określanymi jako wady cewy nerwowej. Da się im jednak zapobiegać. Jak?
- Co to jest wada cewy nerwowej?
- Czym jest kwas foliowy?
- Kwas foliowy a ciąża
- Kwas foliowy w ciąży – dawka
Wady rozwojowe układu nerwowego i ich przyczyny
Większość kobiet marząc o macierzyństwie koncentruje się na pozytywnych aspektach — wyborze imienia, kolorze pokoju dziecięcego, planach wychowawczych. Niestety część schorzeń rozwojowych może dotknąć płód we wczesnych tygodniach, zanim przyszła mama w ogóle wie o swojej ciąży. Do najgroźniejszych z nich należą wady cewy nerwowej — nieprawidłowości budowy układu nerwowego i kręgosłupa powstające między trzecim a czwartym tygodniem po zapłodnieniu.
Najbardziej powszechne to bezmózgowie oraz rozszczep kręgosłupa. Bezmózgowie jest śmiertelne — płód nie przeżywa porodu lub umiera krótko po urodzeniu. Rozszczep kręgosłupa bywa mniej dramatyczny, jednak nawet po operacji dziecko często pozostaje sparaliżowane poniżej miejsca wady i może cierpieć na różnorodne deficyty neurologiczne. Co ważne, wady te pojawiają się także w rodzinach całkowicie zdrowych — bez wcześniejszego obciążenia genetycznego ani przypadków w poprzednich pokoleniach.
Dobra wiadomość: znaczną część tych wrodzonych nieprawidłowości można skutecznie zredukować poprzez odpowiednią suplementację kwasem foliowym już przed zajściem w ciążę.
Witamina B9 i jej rola w organizmie
Kwas foliowy, zwany też witaminą B9, to składnik niezbędny do syntezy DNA oraz prawidłowego podziału komórek. Organizm ludzki nie potrafi go samodzielnie wytwarzać, dlatego jedynym źródłem jest pokarm. W żywności występuje on jako foliany — naturalna forma tej witaminy.
Najwięcej folianów znajdziemy w ciemnozielonych warzywach liściastych (szpinak, jarmuż, sałata, brukselka), a także w pełnoziarnistych zbożach, roślinach strączkowych (soczewica, fasola, ciecierzyca), szparagach, brokułach, marchewce, bananach, pomarańczach i awokado. Występują też w wątrobie wołowej i drobiowej, jednak w ciąży zaleca się ograniczenie tych produktów ze względu na wysoką zawartość witaminy A.
Istnieje istotna różnica między folianami z żywności a syntetycznym kwasem foliowym stosowanym w suplementach — ten drugi ma znacznie wyższą biodostępność i stabilność.
Dlaczego sama dieta to za mało?
Chociaż wiele produktów zawiera foliany, ich rzeczywista przyswajalność z pożywienia oscyluje wokół 50 procent. Dzieje się tak między innymi dlatego, że foliany są wrażliwe na wysoką temperaturę, światło słoneczne i kontakt z powietrzem. Gotowanie, pieczenie, a nawet długie przechowywanie żywności prowadzi do znacznego ubytku aktywnej witaminy.
Ponadto współczesna dieta rzadko jest bogata w świeże, ciemnozielone warzywa liściaste, które trzeba spożywać codziennie w sporych ilościach. Dlatego już na etapie planowania rodzicielstwa warto uzupełnić codzienne menu o syntetyczny kwas foliowy, który ma zdecydowanie wyższą przyswajalność — sięgającą nawet 85 procent.
Kiedy zacząć?
Zalecenie dotyczące suplementacji obejmuje nie tylko kobiety aktywnie planujące ciążę, lecz wszystkie osoby w wieku rozrodczym, które są aktywne seksualnie. Przyczyna jest prosta: w Polsce ponad połowa ciąż to ciąże nieplanowane, a wady cewy nerwowej powstają najczęściej między 18. a 28. dniem po zapłodnieniu — zanim przyszła mama dowiaduje się o swojej sytuacji.
Optymalna strategia polega na rozpoczęciu suplementacji co najmniej 4 tygodnie przed planowanym zajściem w ciążę, a jeszcze lepiej — 3 miesiące wcześniej. Daje to organizmowi czas na zbudowanie odpowiedniego poziomu kwasu foliowego we krwi. Suplementację należy kontynuować przez cały pierwszy trymestr, czyli do zakończenia 12. tygodnia ciąży.
Ile kwasu foliowego przyjmować?
Uniwersalna dzienna dawka to 0,4 mg (400 mikrogramów). Można ją uzyskać z samodzielnych preparatów kwasu foliowego lub zestawów multiwitaminowych zaprojektowanych dla kobiet w ciąży. Suplementy są dostępne bez recepty w aptekach, drogeriach oraz sklepach internetowych, co czyni profilaktykę łatwo dostępną.
Kiedy potrzebne są wyższe dawki?
W niektórych sytuacjach lekarz może zalecić dawkę zwiększoną — do 4–5 mg dziennie. Dotyczy to kobiet, które:
- w poprzednich ciążach urodziły dziecko z wadą cewy nerwowej,
- same mają rozpoznany rozszczep kręgosłupa lub inną wadę neuronalną,
- cierpią na padaczkę i przyjmują leki przeciwdrgawkowe (zwłaszcza kwas walproinowy),
- mają cukrzycę lub choroby wchłaniania (np. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna),
- są otyłe (BMI powyżej 30).
W takich przypadkach decyzję o zwiększeniu dawki podejmuje lekarz, ponieważ zbyt duże ilości kwasu foliowego mogą maskować objawy niedokrwistości z niedoboru witaminy B12. Długotrwała ekspozycja na nadmiar witaminy B9 bez kontroli może opóźnić rozpoznanie tego schorzenia i prowadzić do uszkodzenia układu nerwowego.
Bezpieczeństwo i interakcje
Kwas foliowy w dawce 0,4 mg jest uznawany za całkowicie bezpieczny dla wszystkich zdrowych kobiet. Ważne jednak, by przed rozpoczęciem suplementacji poinformować lekarza o:
- stałych lekach (np. antykoncepcyjnych, metforminie, metotreksacie),
- przewlekłych chorobach,
- nietolerancjach pokarmowych lub zaburzeniach wchłaniania.
W przypadku padaczki niektóre leki mogą obniżać poziom folianów w organizmie, co jest dodatkowym powodem, by suplementować witaminę B9 pod nadzorem neurologa lub ginekologa.