Jedne maluchy bardzo szybko nawiązują kontakt z rówieśnikami, a inne potrzebują dłuższej chwili, aby przyłączyć się do zabawy. Zwykle jednak nawet bardzo nieśmiałe brzdące w końcu nie mogą oprzeć się tej pokusie. Inaczej jest w przypadku dziecka z autyzmem — maluch z zaburzeniami społecznymi nie odczuwa potrzeby nawiązywania bliższego kontaktu z innymi, zwykle jest wycofany i lubi spędzać czas w samotności. Jak bawi się dziecko z autyzmem? Sprawdź, na jakie zachowania malucha warto zwrócić uwagę.
Charakterystyczne zachowania dziecka ze spektrum autyzmu
Maluch ze spektrum autyzmu potrafi długo zajmować się daną czynnością i często jego zabawa przebiega bardzo schematycznie. Zwykle jest to układanie klocków, rysowanie, liczenie, dokładne przyglądanie się przedmiotowi czy też wybieranie zawsze tej samej zabawki. Propozycje wprowadzenia jakiejkolwiek innej formy zabawy spotykają się z brakiem zainteresowania ze strony dziecka autystycznego lub jego agresją. Jednym z charakterystycznych objawów spektrum autyzmu są stereotypie ruchowe — np. wykonywanie specyficznych ruchów rękami lub nogami, chodzenie na palcach, kręcenie się wokół własnej osi. Maluch może także ciągłe zadawać te same pytania, nawet jeśli otrzymał już odpowiedź.
Szczególnie widoczne stają się powtarzalne wzorce działania podczas manipulacji przedmiotami. Dziecko może godzinami ustawiać klocki w jednej linii, sortować je według kolorów w niezmiennej kolejności albo obracać wybrane zabawki dla dzieci z autyzmem w sposób rytmiczny i monotonny. Tego rodzaju aktywność nie ma charakteru kreatywnej zabawy — przypomina raczej realizację ustalonego schematu, który maluch odtwarza przy każdej okazji. Przerwanie takiej czynności wywołuje dyskomfort, niepokój, a czasem gwałtowny sprzeciw.
Dzieci z autyzmem wykazują również nietypową reakcję na zmiany w otoczeniu. Przesunięcie mebli, zmiana trasy spaceru czy inne przekształcenia w codziennej rutynie mogą wywołać silny stres. Maluchy te funkcjonują najlepiej w przewidywalnym, uporządkowanym środowisku, w którym wszystko odbywa się według określonego porządku. Stabilność i powtarzalność dają im poczucie bezpieczeństwa, które pozwala obniżyć poziom lęku i napięcia.
Czego nie robi dziecko autystyczne?
Innymi objawami wskazującymi na autyzm u dziecka są czynności, których ono nie wykonuje. Maluch z autyzmem nie odpowiada na uśmiech innych osób i nie utrzymuje kontaktu wzrokowego. Zwykle nie potrafi wyobrażać sobie abstrakcyjnych rzeczy i bawić się w grupie rówieśników. Dziecko z autyzmem może również nie lubić dotyku — odczuwać nadwrażliwość na bodźce sensoryczne w obrębie dłoni i stóp lub wykazywać mniejszą wrażliwość na dotyk.
Charakterystyczne jest też brak inicjowania wspólnej zabawy. Podczas gdy typowo rozwijające się dzieci spontanicznie zapraszają rówieśników do wspólnych aktywności, maluch ze spektrum autyzmu często pozostaje w izolacji, nie rozumiejąc społecznych reguł interakcji. Nie pokazuje palcem interesujących go przedmiotów, nie przynosi zabawek w celu dzielenia się radością odkrycia, nie naśladuje gestów ani mimiki opiekunów.
Komunikacja werbalna może być opóźniona lub całkowicie nieobecna. Część dzieci autystycznych nie rozwija mowy w typowym tempie, inne zaś mówią, ale ich wypowiedzi brzmią mechanicznie, pozbawione są intonacji i emocjonalnego zabarwienia. Echolalia — powtarzanie usłyszanych fraz bez zrozumienia ich znaczenia — to kolejny symptom, który pojawia się w wielu przypadkach. Dziecko może wielokrotnie recytować fragmenty bajek, reklam czy rozmów dorosłych, nie dostosowując ich do bieżącego kontekstu.
Jak można się bawić z dzieckiem z autyzmem?
Warto zastanowić się, co lubią dzieci z autyzmem, by wspomóc ich rozwój i ułatwić im funkcjonowanie w społeczeństwie. Zazwyczaj takie maluchy wykazują wybitne zdolności w konkretnej dziedzinie — np. potrafią wykonywać skomplikowane działania w pamięci, zaciekle interesują się daną tematyką czy też mają wysokorozwinięte umiejętności manualne. Zatem dobrym rozwiązaniem jest zachęcenie dziecka autystycznego do udziału w zajęciach, które pozwolą mu rozwijać się w dziedzinie, którą lubi.
Świetnym pomysłem są również zabawy sensoryczne takie jak malowanie rękami, przesypywanie piasku z jednego pojemnika do drugiego, przelewanie wody między kubeczkami, ściskanie piłeczek, nawlekanie koralików, a także dotykanie przedmiotów o różnej fakturze. Możesz także wykonywać z maluchem ćwiczenia relaksacyjne polegające na napinaniu i rozluźnianiu mięśni. Zabawy sensoryczne i techniki odprężające to znakomite sposoby uspokajania dziecka z autyzmem w kryzysowych sytuacjach.
Strukturalne formy aktywności
Dzieci ze spektrum autyzmu świetnie radzą sobie w sytuacjach, które mają jasno określony początek, przebieg i koniec. Wprowadzenie wizualnych harmonogramów — np. w formie piktogramów pokazujących kolejne etapy dnia — pomaga maluchowi przewidzieć, co się wydarzy, i zmniejsza poziom niepokoju. Podobnie działa użycie timerów, które informują dziecko, ile czasu pozostało do zakończenia danej czynności. Taka przewidywalność buduje poczucie kontroli i sprawia, że przejścia między aktywnościami stają się łagodniejsze.
Rozwijanie zainteresowań specjalnych
Wiele dzieci z autyzmem przejawia intensywną fascynację wąską tematyką — mogą to być np. pojazdy szynowe, dinozaury, liczby, mapy czy mechanizmy. Zamiast ograniczać te zainteresowania, warto je wykorzystać jako punkt wyjścia do nauki nowych umiejętności. Jeśli maluch uwielbia pociągi, można układać tory w różnych konfiguracjach, liczyć wagony, czytać książki o kolejach, a nawet odwiedzać stacje lub muzea kolejnictwa. Wykorzystanie pasji dziecka zwiększa jego motywację do współpracy i aktywnego uczestnictwa w proponowanych zajęciach.
Techniki komunikacji wspomagającej
Niektóre dzieci autystyczne korzystają z alternatywnych metod komunikacji, takich jak komunikacja obrazkowa (PECS), języki migowe dla dzieci niesłyszących adaptowane na potrzeby dzieci mówiących lub urządzenia generujące mowę. Nawet jeśli maluch rozwija mowę werbalną, wsparcie wizualne często ułatwia mu wyrażanie potrzeb i uczuć. Dzięki obrazkom czy gestom może wskazać, co chce jeść, gdzie pragnie pójść lub jaką zabawkę wybiera, co obniża frustrację wynikającą z braku zrozumienia.
Obserwacja i wczesna interwencja
Uważna obserwacja dziecka może być pomocna w zauważeniu objawów spektrum autyzmu. Należy jednak swoje wnioski opierać na całej sekwencji często pojawiających się zachowań malucha, a nie pojedynczych sytuacjach, gdy działanie dziecka wydawało się nieszablonowe. Pamiętaj także, aby swoje spostrzeżenia skonsultować ze specjalistą. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza i rozpoczęta terapia, tym większe szanse na poprawę funkcjonowania społecznego oraz komunikacyjnego dziecka. Profesjonalna ocena obejmuje zwykle obserwację behawioralną, wywiady z rodzicami i zastosowanie standaryzowanych narzędzi diagnostycznych, które pozwalają precyzyjnie określić zakres trudności i zaplanować odpowiednie wsparcie.
Na jakie symptomy świadczące o autyzmie u dziecka warto jeszcze zwrócić uwagę? Jakie zabawy sprawdzą się w przypadku malucha z zaburzeniami społecznymi? Jesteśmy ciekawi Twoich propozycji.