O poziomie cukru we krwi najczęściej mówi się wtedy, kiedy jest on za wysoki. Wówczas najczęściej mamy do czynienia z cukrzycą. A co kiedy stężenie cukru jest za niskie? Jakie są przyczyny i objawy niedocukrzenia organizmu?
- Niski poziom cukru we krwi, czyli hipoglikemia
- Objawy niskiego poziomu cukru we krwi
- Przyczyny niskiego cukru we krwi
- Rodzaje hipoglikemii
Niski poziom cukru we krwi, czyli hipoglikemia
Hipoglikemia to niski poziom cukru we krwi. Przyjmuje się, że o niedocukrzeniu organizmu można mówić wtedy, kiedy stężenie glukozy spada poniżej 70 mg/dl. Początkowo objawy mogą być niezauważalne — większość osób odczuwa je dopiero przy wartościach poniżej 50 mg/dl. Nieleczona hipoglikemia może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym zaburzeń świadomości, uszkodzeń neurologicznych, a w skrajnych przypadkach nawet do zgonu. Dlatego tak ważne jest rozpoznanie objawów na wczesnym etapie i szybka reakcja.
Problem dotyczy przede wszystkim osób z cukrzycą, ale nie tylko — niedocukrzenie może wystąpić także u ludzi zdrowych, np. po intensywnym wysiłku fizycznym na czczo, długotrwałym głodzeniu lub spożyciu dużej ilości alkoholu bez posiłku. Wartość progowa 70 mg/dl nie jest przypadkowa — przy tym stężeniu organizm uruchamia mechanizmy kontrregulacyjne, które mają zapobiec dalszemu spadkowi glukozy.
Objawy niskiego poziomu cukru we krwi
Niski poziom cukru wywołuje charakterystyczne sygnały ostrzegawcze, które najczęściej pojawiają się nagle, choć u osób z długotrwałą cukrzycą mogą być mniej wyraźne lub opóźnione. Do wczesnych objawów należą: zimne poty, nadmierny apetyt, osłabienie, kołatanie serca, drżenie rąk i ciała oraz zaburzenia widzenia w postaci rozmazanego obrazu lub podwójnego widzenia.
W miarę pogłębiania się niedocukrzenia dochodzą objawy psychiczne i neurologiczne: uczucie lęku i niepokoju, ból brzucha, pulsujący ból głowy, senność, trudności w mówieniu (niewyraźna mowa, jąkanie się). Pojawiają się także zaburzenia koordynacji ruchowej, problemy z pamięcią krótkotrwałą oraz nietypowe, zmienne zachowania — osoba może być drażliwa, agresywna lub odczuwać nieuzasadnioną euforię.
Na ostatnim etapie dochodzi do utraty przytomności, czego konsekwencją może być śpiączka hipoglikemiczna. W tym stanie mózg nie otrzymuje wystarczającej ilości glukozy, co prowadzi do zaburzeń funkcji poznawczych i może skutkować trwałymi uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego.
Przyczyny niskiego cukru we krwi
Przyczyn hipoglikemii może być wiele, a ich zrozumienie pomaga w skutecznej profilaktyce. Świadomi ryzyka muszą być przede wszystkim chorzy na cukrzycę przyjmujący insulinę lub doustne leki hipoglikemiczne (np. pochodne sulfonylomocznika). Niedostosowanie dawki insuliny do aktualnego stężenia glukozy, spożytego posiłku lub planowanego wysiłku fizycznego to najczęstsza przyczyna niedocukrzenia w tej grupie pacjentów.
Kolejnym czynnikiem są błędy dietetyczne — pominięty lub zbyt mały posiłek w stosunku do przyjętej dawki leku, długie przerwy między posiłkami (powyżej 5–6 godzin) czy spożycie produktów o niskim indeksie glikemicznym bez odpowiedniego uzupełnienia węglowodanów prostych. Nagły, intensywny wysiłek fizyczny — zwłaszcza bez wcześniejszego dostosowania terapii lub dodatkowej przekąski — również obniża stężenie glukozy we krwi.
Hipoglikemię wywołuje także spożycie alkoholu, szczególnie na pusty żołądek lub w dużych ilościach. Alkohol hamuje glukoneogenezę (produkcję glukozy) w wątrobie, co uniemożliwia organizmowi utrzymanie prawidłowego poziomu cukru. Do rzadszych przyczyn należą: choroby nerek lub wątroby, zaburzenia hormonalne (niedoczynność nadnerczy, niedobór hormonu wzrostu), nagła redukcja masy ciała, a także stosowanie niektórych leków (chinina, salicylany w dużych dawkach) lub używek, w tym narkotyków.
Rodzaje hipoglikemii
Hipoglikemia lekka
Na stan niedocukrzenia należy reagować natychmiast, już gdy pojawiają się pierwsze sygnały ostrzegawcze. Hipoglikemię lekką rozpoznaje się, gdy stężenie cukru wynosi 50–70 mg/dl. Pacjent odczuwa wówczas uczucie głodu, ogólne osłabienie, drżenie rąk oraz łagodny ból głowy. W tej fazie chory jest w pełni przytomny i sam może opanować objawy, wypijając szklankę słodkiej herbaty, soku owocowego lub zjadając 2–3 kostki cukru (około 10–15 g węglowodanów prostych).
Reakcja organizmu następuje zazwyczaj w ciągu 10–15 minut. Po tym czasie warto skontrolować poziom glukozy glukometrem i zjeść lekki posiłek zawierający węglowodany złożone (np. kromkę chleba razowego), aby zapobiec ponownemu spadkowi cukru.
Hipoglikemia umiarkowana
Hipoglikemia umiarkowana pojawia się, gdy poziom cukru we krwi spada do przedziału 30–50 mg/dl. Osoba odczuwa wówczas wyraźne kołatanie serca, obfite poty, skurcze lub ból brzucha, ale także zaburzenia zachowania — drażliwość, agresję lub splątanie. W tym stadium chory nadal jest przytomny, jednak jego zdolność do logicznego myślenia i podejmowania decyzji jest już upośledzona.
Pomocą jest podanie szybko wchłaniającego się źródła glukozy — kostki zwykłego cukru, słodkiego napoju, miodu lub tabletek glukozy. Należy unikać batoników i czekolady, ponieważ zawarta w nich duża ilość tłuszczu spowalnia wchłanianie cukru do krwi. Lepiej mieć przy sobie saszetki cukru, żelki glukozowe lub kartonik soku, które działają niemal natychmiast. Po ustąpieniu objawów konieczne jest spożycie pełnego posiłku.
Hipoglikemia ciężka
Hipoglikemia ciężka to stan zagrożenia życia, w którym dochodzi do utraty kontaktu z chorym. Pacjent może być nieprzytomny, mogą wystąpić drgawki, a w najgorszym scenariuszu — śpiączka hipoglikemiczna prowadząca do trwałych uszkodzeń mózgu lub zgonu. Wówczas nie wolno podawać nic doustnie, ponieważ osoba nieprzytomna może się zakrztusić.
Zamiast tego należy jak najszybciej wykonać zastrzyk domięśniowy glukagonu (hormon podnoszący poziom glukozy) — jeśli jest dostępny — oraz niezwłocznie wezwać pogotowie ratunkowe. Do czasu przyjazdu karetki trzeba monitorować parametry życiowe chorego, ułożyć go w pozycji bocznej ustalonej (aby nie zakrztusił się śliną lub wymiocinami) oraz regularnie sprawdzać stężenie cukru glukometrem, notując wartości dla zespołu ratunkowego.