PCOS to choroba, która najczęściej dotyka kobiety w wieku rozrodczym. Jest to zaburzenie endokrynne o zróżnicowanych objawach. Niektóre osoby mogą odczuwać je bardziej, inne dowiadują się o PCOS dopiero wtedy, kiedy mają problemy z zajściem w ciążę. Co warto wiedzieć o zespole policystycznych jajników i jak można to leczyć?
- Czym jest PCOS?
- Jakie są przyczyny PCOS?
- Objawy PCOS
- Diagnostyka zespołu policystycznych jajników
- Jak wygląda leczenie PCOS?
Czym jest PCOS?
PCOS to skrót od polycystic ovary syndrome. W polskim nazewnictwie istnieje wiele określeń dla tego zaburzenia. Niektóre źródła posługują się terminem choroba jajników policystycznych, inne stosują nazwy takie jak czynnościowy lub funkcjonalny androgenizm jajnikowy, zespół sklerotycznych jajników, wielotorbielowatość jajników, a nawet jajnikowy zespół dysmetaboliczny. Wszystkie te określenia opisują to samo schorzenie endokrynologiczne.
Zespół policystycznych jajników należy do najczęstszych zaburzeń hormonalnych u kobiet w wieku reprodukcyjnym. Dotyczy od 5 do 10 procent populacji kobiecej, co czyni go jednym z głównych powodów problemów z płodnością. Nie każda pacjentka z tym rozpoznaniem doświadcza identycznych dolegliwości – spektrum objawów jest szerokie i zależy od stopnia zaawansowania choroby.
Jakie są przyczyny PCOS?
Przyczyny zespołu policystycznych jajników nie są do końca znane, mimo intensywnych badań prowadzonych od dziesięcioleci. Większość specjalistów zgadza się, że za rozwój choroby odpowiada połączenie czynników genetycznych i środowiskowych. Badania rodzinne wykazały, że jeśli w rodzinie występowały przypadki PCOS, ryzyko zachorowania wzrasta nawet dwukrotnie.
Dowiedziono także, że zaburzenia endokrynne tego rodzaju mogą być ściśle powiązane z insulinoopornością. Wiele pacjentek z PCOS wykazuje podwyższony poziom insuliny, co stymuluje jajniki do nadmiernej produkcji androgenów. Ten mechanizm tworzy błędne koło – nadmiar męskich hormonów płciowych zaburza cykl miesiączkowy, a jednocześnie pogłębia insulinooporność.
Rola tkanki tłuszczowej również nie pozostaje obojętna. Komórki tłuszczowe produkują substancje prozapalne i hormony wpływające na gospodarkę hormonalną organizmu. Dlatego u kobiet z nadwagą lub otyłością PCOS występuje częściej i przebiega w bardziej nasilonej formie.
Objawy PCOS
Zaburzenia cyklu miesiączkowego
Objawy zespołu policystycznych jajników mogą być bardzo różne. Najczęściej kobiety mają rzadkie lub nieregularne miesiączki, chociaż nie jest to reguła. Niewykluczone, że PCOS występuje również przy regularnych miesiączkach. To, co jednak charakterystyczne, to obfite krwawienia trwające dłużej niż standardowe 3–5 dni.
Wiele kobiet skarży się także na zespół napięcia przedmiesiączkowego, który trwać może kilka dni, a nawet dwa tygodnie przed pojawieniem się krwawienia. Pojawiają się wtedy nie tylko takie objawy jak rozdrażnienie czy zmiany nastroju, ale również bóle pleców i miednicy, wzdęcia oraz nieprzyjemne napięcie w piersiach.
Problemy z płodnością
Objawem, który często u kobiet wskazuje na PCOS, jest problem z zajściem w ciążę. Spowodowane jest to głównie rzadkimi owulacjami – u niektórych pacjentek owulacja występuje raz na kilka miesięcy, a w skrajnych przypadkach może jej w ogóle nie być. Brak dojrzewania komórki jajowej eliminuje możliwość naturalnego zapłodnienia, dlatego PCOS stanowi jedną z głównych przyczyn niepłodności endokrynologicznej.
Objawy skórne i estetyczne
Ponadto kobiety mogą mieć także problemy ze skórą, czyli trądzik, łojotok, rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans), łysienie typu androgenowego, ale i zarost typu męskiego. Hirsutyzm objawia się wzrostem owłosienia na twarzy, klatce piersiowej, plecach i wewnętrznej powierzchni ud – miejscach nietypowych dla kobiet.
Pojawia się również tendencja do tycia, zwłaszcza w dolnych partiach ciała oraz w okolicach brzucha. Tkanka tłuszczowa gromadzi się według wzorca męskiego, co dodatkowo potęguje zaburzenia metaboliczne.
Diagnostyka zespołu policystycznych jajników
Kryteria diagnostyczne
Rozpoznanie PCOS odbywa się na podstawie różnych kryteriów ustalonych przez międzynarodowych ekspertów. Według kryteriów rotterdamskich, zespół policystycznych jajników jest prawdopodobny, jeśli występują co najmniej dwa z trzech objawów: nadmiar androgenów (kliniczny lub biochemiczny), rzadkie lub nieregularne owulacje, a jajniki są torbielowate w obrazie ultrasonograficznym.
Badania obrazowe i laboratoryjne
W diagnostyce pomocne są badania obrazowe, mowa tu o USG dróg rodnych, które ocenią stan jajników, głównie chodzi o to, czy są one wypełnione pęcherzykami w liczbie co najmniej 12 na jajnik, lub czy objętość jajnika przekracza 10 ml. Niezbędne jest również wykonanie badań hormonalnych krwi – ocenia się poziom testosteronu, androstendionu, LH (hormonu luteinizującego), FSH (hormonu folikulotropowego), oraz 17-OH progesteronu.
Warto również wykonać badania metaboliczne, takie jak test obciążenia glukozą, oznaczenie poziomu insuliny na czczo oraz lipidogram. Te parametry pozwalają ocenić ryzyko powikłań metabolicznych, w tym cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych.
Diagnoza różnicowa
Objawy PCOS mogą występować również w przypadku innych chorób, dlatego podczas diagnostyki należy skupić się na wykluczeniu między innymi zespołu Cushinga, wrodzonego przerostu nadnerczy, hiperprolaktynemii czy guzów nadnerczy produkujących androgeny. Dokładny wywiad lekarski i kompleksowa diagnostyka pozwalają na precyzyjne ustalenie rozpoznania.
Jak wygląda leczenie PCOS?
Farmakoterapia hormonalna
Leczenie zespołu policystycznych jajników skupia się głównie na eliminacji zaburzeń hormonalnych. Kobiety przyjmują więc leki antyandrogenowe i tabletki antykoncepcyjne. Dzięki temu jest szansa na powrót regularnych miesiączek i owulacji. To szczególnie istotne w przypadku chęci zajścia w ciążę. Warto jednak wiedzieć, że terapia ta jest długotrwała, a na efekty należy trochę poczekać – pierwsze poprawy widoczne są zazwyczaj po 3–6 miesiącach stosowania.
Leki poprawiające wrażliwość na insulinę
W przypadku insulinooporności lekarze często zalecają metforminę, która poprawia wrażliwość tkanek na insulinę i pomaga obniżyć poziom androgenów. Lek ten stosuje się szczególnie u pacjentek z nadwagą i zaburzeniami metabolicznymi. U niektórych kobiet metformina przywraca samoistne owulacje, co zwiększa szanse na zajście w ciążę.
Modyfikacja stylu życia
Nie można pominąć znaczenia zmiany nawyków żywieniowych i wprowadzenia regularnej aktywności fizycznej. Nawet utrata 5–10 procent masy ciała u kobiet z nadwagą może znacząco poprawić parametry hormonalne i przywrócić cykl menstruacyjny. Dieta powinna być uboga w węglowodany proste, bogata w błonnik, pełnowartościowe białko i zdrowe tłuszcze.
Wspomaganie płodności
W sytuacji planowania ciąży, gdy zmiany stylu życia i podstawowa farmakoterapia nie przynoszą efektu, stosuje się indukcję owulacji za pomocą klomifenu lub gonadotropin. W najcięższych przypadkach zaleca się procedury wspomaganego rozrodu, takie jak zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro).
Objawy PCOS mogą być bardzo dokuczliwe dla kobiet, dlatego warto się regularnie badać w tym zakresie. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniej terapii pozwala nie tylko poprawić komfort życia, ale także zapobiec długofalowym powikłaniom metabolicznym i kardiologicznym. Z tego miejsca chcielibyśmy zachęcić Was, kobiety, do regularnych badań ginekologicznych i endokrynologicznych. Jeśli borykałyście się z PCOS, to podzielcie się swoją historią w komentarzu, niech inne kobiety wiedzą, że nie są same!