Jakie szczepienia dla dziecka? Szczepienia obowiązkowe i zalecane

388

Wokół tematu szczepień powstało wiele mitów, przez co coraz więcej rodziców jest im przeciwnych. W artykule tym zajmiemy się nie analizą sporu, a samymi szczepieniami. Faktem jest, że w Polsce mamy szczepienia obowiązkowe i zalecane. Sprawdźmy jakie to są i przed jakimi chorobami chronią.

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci

Zgodnie z aktualnym programem szczepienia obowiązkowe prowadzone są od chwili narodzin dziecka aż do 19. roku życia. W Polsce dzieci otrzymują je bezpłatnie w ramach refundacji Narodowego Funduszu Zdrowia. Program obejmuje ochronę przed poważnymi chorobami zakaźnymi, które mogą prowadzić do groźnych powikłań, a nawet zgonu.

Lista chorób, przed którymi chronią szczepienia obowiązkowe, obejmuje:

• wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) – choroba atakująca wątrobę, która może przekształcić się w przewlekłą formę i prowadzić do marskości czy raka wątroby;
• gruźlica – bakteryjna infekcja dotykająca najczęściej płuc, ale mogąca rozprzestrzenić się na inne narządy;
• błonica – choroba, która wytwarza toksynę uszkadzającą serce, nerwy i drogi oddechowe;
• krztusiec – infekcja dróg oddechowych powodująca napadowe, wyniszczające kaszel, szczególnie niebezpieczna u niemowląt;
• polio (choroba Heinego-Medina) – wirusowa choroba atakująca układ nerwowy, mogąca prowadzić do trwałego porażenia;
• odra – wysoce zakaźna choroba wirusowa wywołująca wysypkę, gorączkę i możliwe powikłania neurologiczne;
• świnka (nagminne zapalenie przyusznic) – infekcja wirusowa powodująca obrzęk ślinianek przyusznych, ryzyko zapalenia jąder u chłopców;
• różyczka – choroba wirusowa szczególnie groźna dla kobiet w ciąży ze względu na ryzyko wad płodu;
• tężec – bakteryjna infekcja wydzielająca toksynę, która powoduje bolesne skurcze mięśni;
• Hib (Haemophilus influenzae typu B) – bakteria wywołująca m.in. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc oraz posocznicę.

Szczepienia realizowane są zgodnie z obowiązującym kalendarzem szczepień, który określa dokładny wiek dziecka i liczbę dawek dla poszczególnych preparatów. Rodzice zobowiązani są prawnie do poddania dziecka szczepieniom obowiązkowym – ich odmowa może skutkować konsekwencjami prawnymi.

Jakie są szczepienia zalecane?

Szczepienia zalecane pozwalają na szerszą ochronę przed chorobami zakaźnymi, które nie zostały objęte programem obowiązkowym, ale stanowią realne zagrożenie zdrowotne. W Polsce są one płatne i rodzice podejmują decyzję o ich wykonaniu na zasadzie dobrowolności.

Do szczepień zalecanych należą szczepionki przeciw:

• rotawirusom – wirusom przenoszonym drogą pokarmową, powodującym wymioty i ostrą biegunkę u małych dzieci. Zakażenie rotawirusem może prowadzić do odwodnienia wymagającego hospitalizacji, dlatego szczepienie wykonuje się doustnie w pierwszych miesiącach życia;
• pneumokokom – bakteriom, które bardzo często kolonizują nos i gardło u małych dzieci. Objawy zakażenia nimi to m.in. zapalenie ucha, płuc lub opon mózgowo-rdzeniowych. Co więcej, rozwój zakażenia może prowadzić do sepsy, wstrząsu septycznego i niewydolności wielu narządów organizmu. Szczepionka chroni przed najgroźniejszymi serotypami bakterii Streptococcus pneumoniae;
• meningokokom – bakteriom, które mogą wywoływać inwazyjną chorobę meningokokową. Najczęściej przebiega ona jako sepsa meningokokowa lub meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Choroba rozwija się błyskawicznie i pomimo leczenia może zakończyć się zgonem lub poważnymi powikłaniami neurologicznymi;
• wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (WZW A) – tzw. „żółtaczce pokarmowej”, która jest ostrą chorobą zakaźną wywoływaną przez wirus przenoszony drogą fekalno-oralną. Wirus atakuje wątrobę, powodując stany zapalne i uszkodzenie miąższu wątroby. Szczepienie zalecane jest zwłaszcza przed podróżami do krajów o niskich standardach sanitarnych;
• grypie – szczególnie ważne u dzieci z grup ryzyka, takich jak przewlekle chore, astmatycy czy immunokompromitowani. Grypa u małych dzieci może przebiegać znacznie ciężej niż u dorosłych;
• ospie wietrznej – chorobie wywoływanej przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Szczepienie zapobiega nie tylko samej ospie, ale także późniejszemu reaktywowaniu wirusa w postaci półpaśca. Osoby nieszczepione mogą przechodzić chorobę z powikłaniami, takimi jak zapalenie mózgu czy bakteryjne nadkażenia skóry;
• kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) – wirusowej infekcji przenoszonej przez kleszcze, atakującej układ nerwowy. Choroba może prowadzić do trwałych uszkodzeń neurologicznych. Szczepienie zalecane jest zwłaszcza u dzieci mieszkających lub wypoczywających w regionach endemicznych.

Szczepienia zalecane można wykonać w przychodniach, punktach szczepień oraz prywatnych gabinetach. Przed podaniem szczepionki lekarz przeprowadza wywiad i ocenia stan zdrowia dziecka, aby wykluczyć przeciwwskazania.

Dla kogo bezpłatne szczepienia zalecane?

Istnieją sytuacje, w których szczepienia dodatkowe – mimo że formalnie należą do kategorii zalecanych – są finansowane ze środków publicznych i stają się bezpłatne dla konkretnych grup pacjentów. Decyduje o tym stan zdrowia dziecka i zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu choroby zakaźnej.

Szczepienia przeciwko pneumokokom

Bezpłatne szczepienia przeciwko pneumokokom przysługują dzieciom w szczególnie trudnej sytuacji zdrowotnej. Refundacją objęte są:

• wcześniaki z dysplazją oskrzelowo-płucną – dzieci urodzone przedwcześnie, u których niedojrzałość płuc prowadzi do przewlekłych problemów oddechowych;
• dzieci chorujące na przewlekłe choroby serca przebiegające z niewydolnością układu krążenia;
• dzieci z pierwotnymi zaburzeniami odporności – wrodzonymi defektami układu immunologicznego, które uniemożliwiają prawidłową obronę przed zakażeniami;
• dzieci po urazach oraz z wadami układu nerwowego przebiegającymi z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego – stan ten zwiększa ryzyko zakażeń bakteryjnych ośrodkowego układu nerwowego;
• dzieci po splenektomii (usunięciu śledziony), która odpowiada za filtrację krwi i obronę przed bakteriami otoczkowymi;
• dzieci z ostrą białaczką, chłoniakami, sferocytozą wrodzoną – chorobami hematologicznymi osłabiającymi odporność;
• dzieci z małopłytkowością idiopatyczną – autoimmunologiczną chorobą powodującą niedobór płytek krwi;
• dzieci z zespołem nerczycowym o podłożu genetycznie uwarunkowanej strukturopatii – przewlekłą chorobą nerek;
• dzieci, u których planowany jest przeszczep narządów lub które przeszły przeszczep szpiku;
• dzieci po wszczepieniu implantu ślimakowego – procedura ta zwiększa ryzyko bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych;
• dzieci zakażone wirusem HIV – ze znacznie osłabioną odpornością komórkową.

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej

Bezpłatnie mogą być zaszczepione przeciwko ospie wietrznej dzieci, u których choroba mogłaby przebiegać szczególnie ciężko lub zagrażać życiu:

• dzieci do 12. roku życia z upośledzeniem odporności – nabytym lub wrodzonym;
• dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji – szczepienie wykonuje się po zakończeniu chemioterapii, gdy układ odpornościowy częściowo odbudował swoją funkcję;
• dzieci przed planowanym leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią – w celu zapobieżenia reaktywacji wirusa w trakcie immunosupresji;
• dzieci zakażone wirusem HIV, u których liczba limfocytów CD4 pozwala na bezpieczne podanie żywej szczepionki.

Kwalifikacja do bezpłatnych szczepień wymaga dokumentacji medycznej i decyzji lekarza prowadzącego. Szczepionki te są dystrybuowane przez specjalistyczne ośrodki i realizowane zgodnie z wytycznymi klinicznymi.

Jakie są zalety szczepień?

Mimo że wokół tematu szczepień narosło wiele kontrowersyjnych opinii, warto zwrócić uwagę na udokumentowane korzyści wynikające z ich stosowania. Szczepionki od dziesięcioleci stanowią jeden z filarów zdrowia publicznego na świecie.

Przede wszystkim szczepienia to jedna z najbezpieczniejszych metod na podniesienie odporności organizmu. Preparaty szczepionkowe przechodzą wieloetapowe badania kliniczne i są dopuszczane do obrotu wyłącznie po potwierdzeniu ich skuteczności i bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do naturalnego zakażenia, które może przebiegać ciężko i powodować trwałe uszkodzenia, szczepienie pozwala na wytworzenie odporności bez ryzyka groźnych powikłań.

Dzięki tzw. pamięci immunologicznej, jeśli zetkniemy się z mikrobem wywołującym daną chorobę, będziemy na niego uodpornieni. Układ odpornościowy „zapamiętuje” patogen i w przypadku ponownego kontaktu natychmiast uruchamia mechanizmy obronne, które neutralizują zagrożenie jeszcze przed rozwojem objawów choroby.

Nawet jeśli osoba zaszczepiona zachoruje – co zdarza się rzadko i dotyczy zazwyczaj szczepionek o skuteczności poniżej 100% – to fakt wcześniejszego zaszczepienia pozwala złagodzić przebieg choroby i uniknąć groźnych powikłań. Przykładowo zaszczepione dzieci, które zaразią się pneumokokami, rzadziej rozwijają zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, a ich zakażenie ogranicza się często do łagodniejszych objawów, takich jak zapalenie ucha środkowego.

Szczepienia mają także wymiar społeczny – wysoki poziom wyszczepienia populacji tworzy tzw. odporność zbiorowiskową (stadną), która chroni osoby niemogące być zaszczepione ze względów medycznych, takie jak niemowlęta, osoby z niedoborami odporności czy ciężarnych w niektórych okresach ciąży.