Jakie szczepienia dla dziecka? Obowiązkowe i zalecane

473

Wokół tematu szczepień powstało wiele mitów, przez co coraz więcej rodziców jest im przeciwnych. W artykule tym zajmiemy się nie analizą sporu, a samymi szczepieniami. Faktem jest, że w Polsce mamy szczepienia obowiązkowe i zalecane. Sprawdźmy jakie to są i przed jakimi chorobami chronią.

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci

Zgodnie z aktualnym programem szczepienia obowiązkowe prowadzone są od chwili narodzin dziecka aż do 19. roku życia. W Polsce dzieci otrzymują je bezpłatnie w ramach refundacji Narodowego Funduszu Zdrowia. Program obejmuje ochronę przed poważnymi chorobami zakaźnymi, które mogą prowadzić do groźnych powikłań, a nawet zgonu.

Lista chorób, przed którymi chronią szczepienia obowiązkowe, obejmuje:

• wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) – choroba atakująca wątrobę, która może przekształcić się w przewlekłą formę i prowadzić do marskości czy raka wątroby;
• gruźlica – bakteryjna infekcja dotykająca najczęściej płuc, ale mogąca rozprzestrzenić się na inne narządy;
• błonica – choroba, która wytwarza toksynę uszkadzającą serce, nerwy i drogi oddechowe;
• krztusiec – infekcja dróg oddechowych powodująca napadowe, wyniszczające kaszel, szczególnie niebezpieczna u niemowląt;
• polio (choroba Heinego-Medina) – wirusowa choroba atakująca układ nerwowy, mogąca prowadzić do trwałego porażenia;
• odra – wysoce zakaźna choroba wirusowa wywołująca wysypkę, gorączkę i możliwe powikłania neurologiczne;
• świnka (nagminne zapalenie przyusznic) – infekcja wirusowa powodująca obrzęk ślinianek przyusznych, ryzyko zapalenia jąder u chłopców;
• różyczka – choroba wirusowa szczególnie groźna dla kobiet w ciąży ze względu na ryzyko wad płodu;
• tężec – bakteryjna infekcja wydzielająca toksynę, która powoduje bolesne skurcze mięśni;
• Hib (Haemophilus influenzae typu B) – bakteria wywołująca m.in. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc oraz posocznicę.

Szczepienia realizowane są zgodnie z obowiązującym kalendarzem szczepień, który określa dokładny wiek dziecka i liczbę dawek dla poszczególnych preparatów. Rodzice zobowiązani są prawnie do poddania dziecka szczepieniom obowiązkowym – ich odmowa może skutkować konsekwencjami prawnymi. Pierwsze dawki podawane są już w szpitalu, dlatego pomocne jest wcześniejsze poznanie kalendarza szczepień obowiązkowych dla niemowlaka.

Jakie są szczepienia zalecane?

Szczepienia zalecane pozwalają na szerszą ochronę przed chorobami zakaźnymi, które nie zostały objęte programem obowiązkowym, ale stanowią realne zagrożenie zdrowotne. W Polsce są one płatne i rodzice podejmują decyzję o ich wykonaniu na zasadzie dobrowolności.

Do szczepień zalecanych należą szczepionki przeciw:

• rotawirusom – wirusom przenoszonym drogą pokarmową, powodującym wymioty i ostrą biegunkę u małych dzieci. Zakażenie rotawirusem może prowadzić do odwodnienia wymagającego hospitalizacji, dlatego szczepienie wykonuje się doustnie w pierwszych miesiącach życia;
• pneumokokom – bakteriom, które bardzo często kolonizują nos i gardło u małych dzieci. Objawy zakażenia nimi to m.in. zapalenie ucha, płuc lub opon mózgowo-rdzeniowych. Co więcej, rozwój zakażenia może prowadzić do sepsy, wstrząsu septycznego i niewydolności wielu narządów organizmu. Szczepionka chroni przed najgroźniejszymi serotypami bakterii Streptococcus pneumoniae;
• meningokokom – bakteriom, które mogą wywoływać inwazyjną chorobę meningokokową. Najczęściej przebiega ona jako sepsa meningokokowa lub meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Choroba rozwija się błyskawicznie i pomimo leczenia może zakończyć się zgonem lub poważnymi powikłaniami neurologicznymi;
• wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (WZW A) – tzw. „żółtaczce pokarmowej”, która jest ostrą chorobą zakaźną wywoływaną przez wirus przenoszony drogą fekalno-oralną. Wirus atakuje wątrobę, powodując stany zapalne i uszkodzenie miąższu wątroby. Szczepienie zalecane jest zwłaszcza przed podróżami do krajów o niskich standardach sanitarnych;
• grypie – szczególnie ważne u dzieci z grup ryzyka, takich jak przewlekle chore, astmatycy czy immunokompromitowani. Grypa u małych dzieci może przebiegać znacznie ciężej niż u dorosłych;
• ospie wietrznej – chorobie wywoływanej przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Szczepienie zapobiega nie tylko samej ospie, ale także późniejszemu reaktywowaniu wirusa w postaci półpaśca. Osoby nieszczepione mogą przechodzić chorobę z powikłaniami, takimi jak zapalenie mózgu czy bakteryjne nadkażenia skóry;
• kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) – wirusowej infekcji przenoszonej przez kleszcze, atakującej układ nerwowy. Choroba może prowadzić do trwałych uszkodzeń neurologicznych. Szczepienie zalecane jest zwłaszcza u dzieci mieszkających lub wypoczywających w regionach endemicznych.

Szczepienia zalecane można wykonać w przychodniach, punktach szczepień oraz prywatnych gabinetach. Przed podaniem szczepionki lekarz przeprowadza wywiad i ocenia stan zdrowia dziecka, aby wykluczyć przeciwwskazania.

Dla kogo bezpłatne szczepienia zalecane?

Istnieją sytuacje, w których szczepienia dodatkowe – mimo że formalnie należą do kategorii zalecanych – są finansowane ze środków publicznych i stają się bezpłatne dla konkretnych grup pacjentów. Decyduje o tym stan zdrowia dziecka i zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu choroby zakaźnej.

Szczepienia przeciwko pneumokokom

Bezpłatne szczepienia przeciwko pneumokokom przysługują dzieciom w szczególnie trudnej sytuacji zdrowotnej. Refundacją objęte są:

• wcześniaki z dysplazją oskrzelowo-płucną – dzieci urodzone przedwcześnie, u których niedojrzałość płuc prowadzi do przewlekłych problemów oddechowych;
• dzieci chorujące na przewlekłe choroby serca przebiegające z niewydolnością układu krążenia;
• dzieci z pierwotnymi zaburzeniami odporności – wrodzonymi defektami układu immunologicznego, które uniemożliwiają prawidłową obronę przed zakażeniami;
• dzieci po urazach oraz z wadami układu nerwowego przebiegającymi z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego – stan ten zwiększa ryzyko zakażeń bakteryjnych ośrodkowego układu nerwowego;
• dzieci po splenektomii (usunięciu śledziony), która odpowiada za filtrację krwi i obronę przed bakteriami otoczkowymi;
• dzieci z ostrą białaczką, chłoniakami, sferocytozą wrodzoną – chorobami hematologicznymi osłabiającymi odporność;
• dzieci z małopłytkowością idiopatyczną – autoimmunologiczną chorobą powodującą niedobór płytek krwi;
• dzieci z zespołem nerczycowym o podłożu genetycznie uwarunkowanej strukturopatii – przewlekłą chorobą nerek;
• dzieci, u których planowany jest przeszczep narządów lub które przeszły przeszczep szpiku;
• dzieci po wszczepieniu implantu ślimakowego – procedura ta zwiększa ryzyko bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych;
• dzieci zakażone wirusem HIV – ze znacznie osłabioną odpornością komórkową.

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej

Bezpłatnie mogą być zaszczepione przeciwko ospie wietrznej dzieci, u których choroba mogłaby przebiegać szczególnie ciężko lub zagrażać życiu:

• dzieci do 12. roku życia z upośledzeniem odporności – nabytym lub wrodzonym;
• dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji – szczepienie wykonuje się po zakończeniu chemioterapii, gdy układ odpornościowy częściowo odbudował swoją funkcję;
• dzieci przed planowanym leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią – w celu zapobieżenia reaktywacji wirusa w trakcie immunosupresji;
• dzieci zakażone wirusem HIV, u których liczba limfocytów CD4 pozwala na bezpieczne podanie żywej szczepionki.

Kwalifikacja do bezpłatnych szczepień wymaga dokumentacji medycznej i decyzji lekarza prowadzącego. Szczepionki te są dystrybuowane przez specjalistyczne ośrodki i realizowane zgodnie z wytycznymi klinicznymi.

Jakie są zalety szczepień?

Mimo że wokół tematu szczepień narosło wiele kontrowersyjnych opinii, warto zwrócić uwagę na udokumentowane korzyści wynikające z ich stosowania. Szczepionki od dziesięcioleci stanowią jeden z filarów zdrowia publicznego na świecie.

Przede wszystkim szczepienia to jedna z najbezpieczniejszych metod na podniesienie odporności organizmu. Preparaty szczepionkowe przechodzą wieloetapowe badania kliniczne i są dopuszczane do obrotu wyłącznie po potwierdzeniu ich skuteczności i bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do naturalnego zakażenia, które może przebiegać ciężko i powodować trwałe uszkodzenia, szczepienie pozwala na wytworzenie odporności bez ryzyka groźnych powikłań.

Dzięki tzw. pamięci immunologicznej, jeśli zetkniemy się z mikrobem wywołującym daną chorobę, będziemy na niego uodpornieni. Układ odpornościowy „zapamiętuje” patogen i w przypadku ponownego kontaktu natychmiast uruchamia mechanizmy obronne, które neutralizują zagrożenie jeszcze przed rozwojem objawów choroby.

Nawet jeśli osoba zaszczepiona zachoruje – co zdarza się rzadko i dotyczy zazwyczaj szczepionek o skuteczności poniżej 100% – to fakt wcześniejszego zaszczepienia pozwala złagodzić przebieg choroby i uniknąć groźnych powikłań. Przykładowo zaszczepione dzieci, które zaразią się pneumokokami, rzadziej rozwijają zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, a ich zakażenie ogranicza się często do łagodniejszych objawów, takich jak zapalenie ucha środkowego.

Szczepienia mają także wymiar społeczny – wysoki poziom wyszczepienia populacji tworzy tzw. odporność zbiorowiskową (stadną), która chroni osoby niemogące być zaszczepione ze względów medycznych, takie jak niemowlęta, osoby z niedoborami odporności czy ciężarnych w niektórych okresach ciąży.